www.IRANTAMADON.com

نـــظامی

زندگی :

نام پدرش يوسف نام جدش " ذکي " و نام جد اعلايش " مويد " بوده و سه همسر و يک فرزند به نام محمد داشته است . زادبوم نظامی شهر گنجه (واقع در جمهوری آذربایجان کنونی) می باشد . نام مادرش رئیسه بود . وی در سنین کم یتیم شد و دایی اش "خواجه عمر" بزرگش نمود .

ازدواج :

نظامی سه بار ازدواج کرد . همسر نخستش آفاق ، کنیزکی بود که فخرالدین بهرامشاه حاکم دربند به عنوان هدیه ای برایش فرستاده بود . آفاق اولین و محبوبترین زنان نظامی بود . تنها پسر نظامی ، "محمد" از آفاق بود . وقتی نظامی سرودن "خسرو و شیرین" را به پایان رساند آفاق از دنیا رفت . در آن زمان محمد هفت سال بیشتر نداشت . عجیب است که دو همسر دیگر نظامی نیز در سنین جوانی فوت کردند و مرگ هر کدام پس از اتمام یکی از آثار او اتفاق می افتاد .

تحصیلات :

نظامی مانند اغلب اساتيد باستان از تمام علوم عقلی و نقلی بهره مند و در علوم ادبی و عربی کامل عيار و در وادی عرفان و سير و سلوک راهنمای بزرگ و در عقايد و اخلاق ستوده پايبند و استوار و سرمشق فرزندان بشر بوده و در فنون حکمت از طبیعی و الهی و رياضی دست داشته است .

اخلاق :

در پاکی اخلاق و تقوی ، نظیر حکیم نظامی را در میان تمام شعرای عالم نمی‌توان پیدا کرد . در تمام دیوان وی یک لفظ رکیک و یک سخن زشت پیدا نمی‌شود و یک بیت هجو از اول تا آخر زندگی بر زبانش جاری نشده ‌است . از استاد بزرگ گنجه شش گنجینه در پنج بحر مثنوی جهان را یادگار است که مورد تقلید شاعران زیادی قرار گرفته ‌است ، ولی هیچکدام از آنان نتوانسته‌اند آنطور که باید و شاید از عهده تقلید برآیند . این شش دفتر عبارتند از :

مخزن الاسرار ، خسرو و شیرین ، لیلی و مجنون ، هفت پیکر ، شرفنامه  و اقبالنامه که همگی نشان دهنده هنر سخنوری و بلاغت گوینده توانا آن منظومه هاست . . .

سبک نظامی :

نظامی از شاعرانی است که باید او را در شمار ارکان شعر فارسی و از استادان مسلم این زبان دانست . وی از آن سخنگویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست به ایجاد و تکمیل سبک و روشی خاص دست یابد . اگر چه داستان سرایی در زبان فارسی به وسیله نظامی شروع نشده ، لیکن تنها شاعری که تا پایان قرن ششم توانسته است شعر تمثیلی را به حد اعلای تکامل برساند نظامی است . وی در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع معانی و مضامین نو و دلپسند و تصویر جزئیات با نیروی تخیل و دقت در وصف مناظر و توصیف طبیعت و اشخاص و به کار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو ، در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نیافته است . با وجود آنکه آثار نظامی از نظر اطناب در سخن و بازی با الفاظ و آوردن اصطلاحات علمی و فلسفی و ترکیبات عربی فراوان و پیچیدگی معانی بعضی از ابیات ، قابل خرده گیری است ، ولی «محاسن کلام او به قدری است که باید او را یکی از بزرگترین شعرای ایران نامید و مخصوصاً در فن خود بی همتا و بی نظیر معرفی کرد . نظامی در بزم سرایی ، بزرگترین شاعر ادبیات پارسی است . به جرأت می توان گفت که او در سرایش لحظه های شادکامی بی همتاست ، زبانش شیرین است و واژگانش نرم و لطیف ، و گفتارش دلنشین . آن گونه که در بازگویی لحظه های رزم ، نتوانسته از فشار بزم رهایی یابد به اشعار رزم نیز ناخودآگاه رنگ غنایی داده است .

برجستگی ها و ویژگی های شعر نظامی :

1. تشبیهات و توضیحات او ، زیبا و هنرمندانه و بسیار خیال انگیزند .
2. در تصویر جزئیات طبیعت و حالات ، بسیار تواناست .
3. انتخاب الفاظ و کلمات مناسب که نتیجه آشکار آن ، موسیقی شعر اوست .
4. ایجاد ترکیبات خاص و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند .
5. تازگی معانی و ابداع ترکیبات تازه که در شعر نظامی به وفور یافت می شود ، کلام وی را گاهی دچار ابهام می کند ، علاوه بر اینها کثرت «لغات عربی» و «اصطلاحات علوم» و «اصول و مبانی فلسفه و معارف اسلامی» سخن این شاعر را دشوار و پیچیده کرده است .

ادعای تفرشی بودن نظامی :

بعضاً ادعاهائی بر تفرشی بودن این شاعر بزرگ موجود است . این ادعا عمدتاً توسط اهالی تفرش مطرح می‌گردد و طبق این ادعا روستای «تا» که از توابع تفرش است به عنوان زادگاه اصلی نظامی عنوان می‌گردد . منشأ این ادعاها می‌تواند شعر زیر از اقبالنامه  باشد :

البته صحت و سقم اینکه این اشعار در اقبالنامه اصلی بوده و یا بعداً در آن وارد شده مورد بحث است . دلایل زیادی در رد این ادعا ارائه شده‌ است از جمله دلیل نبود منطقه یا روستائی بنام «تا» توسط استاد نفیسی . اما دلیل استاد نفیسی از آنجائیکه روستائی بدین نام موجود است قاطع نیست . قاطع‌ترین دلیل برای رد این ادعا این است که تفرش را تا پیش از قرن هشتم «طبرس» مینامیدند و این را می‌توان در نام «شیخ طبرسی» (عالم و مفسّر قرن پنجم) دید .

درگذشت :

همه عمر را به جز سفر کوتاهی که به دعوت قزل ارسلان (۵۸۱-۵۸۷) به یکی از نواحی نزدیک گنجه کرد ، در وطن خود باقی ماند تا در سال ۶۰۲ در همین شهر در سن شصت و سه سالگی درگذشت و به خاک سپرده شد . بعضی درگذشت او را بين سالهای ۵۹۹ تا ۶۰۲ و عمرش را شصت و سه سال و شش ماه نوشته اند .

آثار نظامی :

خمسه یا پنج گنج نظامی شامل :

• لیلی و مجنون
• هفت پیکر
• خسرو و شیرین
• مخزن‌الاسرار
• اسکندرنامه ( مشتمل بر اقبالنامه و شرفنامه )

قدیمی ترین مثنوی نظامی مخزن الاسرار است و بهترین آنها خسرو و شیرین است .

پایگاه ایران تمدن