www.IRANTAMADON.com

علی اکبر دهخدا

آثار دهخدا :

1. امثال و حکم که در چهار جلد شامل امثال فارسی است و در کنار آنها اصلاحات و کنایات و موضوعات فراوانی را نیز نقل کرده است.
2. ترجمه عظمت و انحطاط رومیان تألیف منتسکیو که تاکنون به چاپ نرسیده است.
3. ترجمه روح القوانین اثر منتسکیو که چاپ نشده است.
4. فرهنگ فرانسه به فارسی که شامل لغات علمی، تاریخی، ادبی، جغرافیایی و طبی است و مرحوم دهخدا معادلهای دقیق آنها را به دست داده است و این کتاب نیز تاکنون به طبع نرسیده است.
5. شرح حال ابوریحان بیرونی که همزمان با سالگرد تولد بیرونی تالیف شده و به چاپ رسیده است.
6. حاشیه بر دیوان ناصر خسرو که دهخدا در تصحیح اشعار و توضیح بعضی نکات مطالبی بر این دیوان افزوده است.
7. تصحیحاتی در دیوان سید حسن غزنوی که چاپ شده است.
8. تصحیحاتی بر دیوانهای حافظ، منوچهری، فرخی، مسعود سعد، سوزنی دارد.
9. چرند و پرند که مجموعه مقالات انتقادی دهخداست و در صوراسرافیل چاپ شده است.
10. دیوان اشعار که حاوی اشعار گوناگون دهخدا است.
11. لغت نامه که مفصل ترین کتاب لغت در زبان فارسی است و علاوه بر آن اعلام نیز با شرح و تفصیل در این کتاب آمده است.

دهخدا برای تالیف این کتاب نزدیک چهل سال وقت صرف کرده و نزدیک صد نفر با وی همکاری داشته اند .

خود درباره این کتاب نوشته است :

"مرا هیچ چیز از نام و نان به تحمل این تعب طویل جز مظلومیت مشرق در مقابل ظالمین ستمکار مغربی وا نداشت . چه برای نان همه طرق به روی من باز بود ، و با ابدیت زمان نام را نیز چون جاودانی نمی دیدم پای بند آن نبودم و می دیدم که مشرق باید به هر نحو شده است با اسلحه تمدن جدید مسلح گردد ، نه اینکه این تمدن را خوب می شمردم ، چه تمدنی که دنیا را هزاران سال اداره کرد ، مادی نبود".

سبک دهخدا :

دهخدا در ادبیات عهد انقلاب مشروطه مقامی ارجمند دارد ، او باهوشترین و دقیق ترین طنزنویس این عهد است.

او با نثر ویژه ای که در نوشتن مقالات انتقادی صوراسرافیل به کار برد نمونه ای از نثر طنز و انتقادی فارسی را ابداع کرد . دهخدا هر حادثه ای را دستاویز قرار می داد تا به استبداد بتازد.

نکته مهم در طنزهای دهخدا عشق و علاقه و دلسوزی به حال مردم خرده پا است . دهخدا با نمایاندن جهات تاریک زندگانی ، جهت روشن و امیدبخش آن را هرگز فراموش نمی کرد . او به بطالت و تنبلی و بی شعوری می تاخت . مقالات طنزآمیز او با امضای "دخو" انتشار یافت.

اشعار دهخدا : 

اشعار دهخدا را می توان به سه دسته تقسیم کرد :

نخست اشعاری که به سبک متقدمان سروده ، بعضی از این سروده ها دارای چنان استحکامی است که تشخیص آنها از گفته های پیشینیان دشوار است .

دوم اشعاری که در آنها تجدد ادبی به کار رفته است . مسمط "یاد آر ز شمع مرده یار آر" از بهترین اشعار جدید فارسی به شمار می آید .

سوم اشعار فکاهی او که به زبان عامیانه سروده شده است .

دهخدا جزو معدود شاعران دوره مشروطیت است که جهان بینی و جهان نگری روشنی دارد . هرگز دچار احساسات نمی شود و شعار نمی دهد .

دهخدا اشعارش را در قالبهای معهود مثنوی ، غزل ، مسمط ، قطعه ، دوبیتی و رباعی سروده است .

مضامین اشعار او : وطن پرستی ، دادخواهی ، رسوا کردن ظالمان و حاکمان نالایق و مبارزه با ریاکاری و دورویی است .

یکی از ویژگیهای شعر دهخدا طنز تلخ و گزنده اوست که با تحلیل قوی و سرشارش همراه می شود .

نمونه ای از شعر دهخدا :
این شعر را دهخدا در سوگ جهانگیرخان صوراسرافیل سروده است :

یاد آر ز شمع مرده یار آر
ای مرغ سحر، چو این شب تار
بگذاشت ز سر سیاهکاری
وز نفحه روح بخش اسحار
رفت از سر خفتگان خماری
بگشود گره ز زلف زر تار
محبوبه نیلگون عماری
یزدان به کمال شد پدیدار
و اهریمن زشتخو حصاری
یاد آر ز شمع مرده یار آر
ای مونس یوسف، اندر این بند
تعبیر عیان چو شد تو را خواب
دل پر ز شعف، لب از شکر خند
محسود عدو به کام اصحاب
رفتی بر یار و خویش و پیوند
آزاد تر از نسیم و مهتاب
زان کو همه شام با تو یک چند
در آرزوی وصال احباب
اختر به سحر شمرده یاد آر
چون باغ شود دوباره خرم
ای بلبل مستمند مسکین
وز سنبل و سوری و سپرغم
آفاق نگارخانه ی چین
گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم
تو داده ز کف قرار و تمکین
زان نوگل پیش رس که در غم
ناداده به نار شوق تسکین
از سردی دی، فسرده یاد آر

پایگاه ایران تمدن